Artzain amerikanoak

Txomin Arizmendiarreta eta Jose Manuel Jaio

 

Aurtengoan Bizkaira hurbildu gara Ameriketan aritutako artzain omenduak bilatzera. Simon Bolibar museoko Anak lagundu digu hauek lokalizatzen eta harremanetan jartzen eta gure esker ona adierazi nahi diogu eman digun laguntza guztiagatik.

Markiña-Xemeinen izan gara lehendabizi Txomin Arizmendiarretarekin, Txoño, hizketalditxo bat izateko. 1969. urtean joan zen Ameriketara, 33 urte zituela. Bere anaiarekin joan zen baina nahiz eta leku berdinera joateko eskatu, azkenean anaia Kaliforniara joan zen eta bera Boisera.

Beretzat bidaia ez zen zaila izan, aurretik Australian izan baitzen, azukre kanabera jasotzeko lanetan. Lan gogorra zela gogoratzen du, batik bat egiten zuen beroagatik, eguzkia oso gertu omen zegoen! Berak ez zuen etxera bueltatzeko gogorik baina azukre kanabera bilketan makinak erabiltzen hasi ziren eta esku lana geroz eta gutxiago behar zen. Beraz, 7 urte ondoren etxera itzuli zen.

Urte bete Markinan pasa ondoren ez zuen ordea jaioterrian gelditu nahi. Nahiz eta 7 bizi ziren orduan, 15 anai arreba izan ziren baserrian, ez zegoen denontzako aukerarik eta erdi morroi ibili izan zen etxetik kanpo. Horrela bada, ezkondu berri zen anaiarekin abiatu zen berriz itsasoaren beste aldera oraingoan. Bilbon paperak egin ondoren trenez joan ziren Madril-era eta handik Nueva York-era eta gero Boisera.

Ondo egon zela gogoratzen du Txoñok, lan ona, kamioia eta traktorearekin rancho inguruan ibiltzen zen. Baina urte eta erdi ondoren, aspertua omen zegoen eta mendira igotzeko gogoa zuenez, boluntario aurkeztu zen lanez aldatu eta gora igotzeko. Baina mendira bidali ordez Rupert herrira eraman omen zuten, Idahon hau ere eta pick-up bat eman zioten eta txofer  oduan ibili zen hemen ere ganaduari jaten ematen.

Lau urte ondoren Markinara itzuli zen eta hasiera batean bueltatzeko asmoa bazuen ere, ezkondu eta bertan gelditu zen, fabrikan eta tabernan lanean.


Nahiz eta bera normalean kotxearekin alde batetik bestela ibiltzen zen, artzainetako bat gaixo jarri omen zen eta ugazabak berak ordezkatzeko eskatu zion. Artaldearekin mendian zela, urrutian beste kanpo bat ikusten zuen. Ezagutzen zuen artzain hura gainera, auzokoa omen zen eta. Bisita bat egitera joatea erabaki zuen, zaldiarekin hiru bat orduko ibilaldia eginez.  Handik bere kanpora bueltan zetorrela ordea, diru zorroa erori eta galdu egin zuen. Elurra zen gainera garai hartan. Zorroarekin batera gida baimena ere galdu omen zuen eta ugazabak baimen berria atera behar zuela esan zion, errepide nagusian ibiltzen omen zen kotxe eta autobusekin eta beharrezko zuela. Horrela bada autoeskolara joan zen. Hantxe atera zioten ikasi beharreko liburua eta ingeles hutsean hau. Berak euskalduna zela esan eta ez zekiela ingelesez eta gaztelerazko liburua atera zioten, aurrekoa baina lodiagoa. Baina berak ezetz, gaztelera ere ez zuela ulertzen, euskaraz bakarrik. Euskarara itzulitako libururik ez zuten ordea eta azkenean interprete bat behar izan zuen baina eman zioten baimena azkenean. Ingelesez ahoz defendatzen zen, irakurtzea ordea beste gauza bat zen. Handik 4 edo 5 hilabetera, garai hartan zuen txakurra, Baldo izenekoa, ahoan zerbait zuela gerturatu zitzaion. Zorro bat zen, Txoño izenarekin. Mendian galdutako zorroa zen hura, gidatzeko baimen zaharra barruan zuena eta txakurrak denbora luze hori pasa ondoren aurkitu zuen.

 

Ondoren Munitibarreko Arrizabalaga baserrira joan gara, Jose Manuel Jaio-rekin hitz egitera.

1957. urtean joan zen Elko-ra, 24 urte zituela. Ekainaren 20an Bilbotik irten zen, trenez Madrilera joateko. Ondoren Nueva York, handik Chicagora eta azkenik Denver-era. Lau egun pasa zituen bidaian, ekainaren 24an iritsi zen eta. 14 lagun irten ziren elkarrekin Bilbotik baina bidean joan ahala banatzen joan ziren eta bera bakarrik iritsi zen. Iritsiera ordea nahiko erraza izan zen berarentzako, han rancho bat zuen osabarengana zioan eta lanera eta bere zain zegoen aireportuan. Ordu-arte bere izena eta helmuga jartzen zuen pegatina batekin joan zen paparrean. Iritsi eta Muxikar baten hotelera joan ziren. Osabak bidaia egin aurretik, koñaka eramateko eskatu zion eta kontsuletxean galdetu zuten ea zenbat eraman zezaketen eta denera hiru eraman omen zitzaken, bat zabalik eta bi itxita.

Hotelera iritsi eta arrera moduan Highball-a edaten hasi ziren. Asko hartu zuten arren beretzat ez zen ezer, berak gosea zuen, hainbeste debora bidaiatzen ibili ondoren. Osabari galdetu zion ez omen zuen ardo pixka bat edo gosea kentzeko. Osabak ezin zuen sinetsi beraiek erdi mozkor egotea eta bestea oraindik alkoholik ez al zuten galdezka! Ondoren berak eramandako Terry botilak atera zituen eta bat-batean desagertu zitzaizkion esku artetik.

Behar zuen arropa, zapatak eta kapera erosi ondoren, uda garaia zenez mendira igo zen. Kamioitan igotzen zituzten ardiak eta gero hantxe, artaldearekin, kanpin dendan uztaila, abuztua eta irailean. Hiru trailerretan igotzen zituzten ardiak, mila bat buruko artaldea.

Osabaren rantxoan bildots bat hatu omen zuten etxerako, etxean jateko eta 87 libra pisatzen zituenak eta osabak esan zion bere artaldean horrenbesteko bat bilatzen bazuen, truekean traje bat oparituko ziola. Berak jaitsitako bildotsak 89 libra pisatu zituen eta emandako traje berriarekin, etxerako bidaia egin zuen, joan eta hiru urte terdira.

1960ko eguberritan bueltatu zen lehenengoz eta baserrian egiteko zeuden obrak batzuk egin zituen eta aurretik bere aitak hitzartutako baserri bat ere erosi zuen. Ganadu asko zuten garai artan baserrian eta belar faltan omen zebiltzan eta kilometro eta erdira zegoen baserria erosi zuten. Hilabete eta erdi inguru eman zituen etxean eta atzera bueltatu zen rantxo berdinera, ordu arte aurreztutakoa konponketa lanetan eta baserrian xahutu zituen eta.

Neguan desertuan egoten ziren artaldearekin, bi ardi partida hartu eta bakoitza zonalde batean eta erdian karro kanpoa jartzen zuten. Zaldia ere han erdian edukitzen zuten, artalderainoko joan etorria egiteko. Artzaina goizean irteten zen eta artaldea ondo bazen eta ez bazen ezer berezirik berriz bueltatzen zen karro kanpora. Joandako bigarren aldian kanpero lanetan ibili zen Jose Manuel, kanpo batetik bestera artzainek behar zutena eramanez.

Artzain eta kanpero lanetan, ez zuen behar handirik izan ingelesa ikasteko baina azkeneko urtean ugazabaren bilobarekin ikasi zuen gehiena. Zazpi bat urteko mutikoa zen eta
ponian ibiltzea gustuko omen zuen baina berarekin joan nahi izaten zuen beti eta elkarrekin denbora pasatzeak, ingelesez erraztasun pixka bat hartzea lagundu zion.

Beste hiru urte eman zituen eta etxera bueltatu zen. Bigarren aldi honetan ordea ezkondu egin zen eta fabrikan lanean hasi zen. Bera joan zen garaian nahiz eta urteak eman ez zuten bizileku paperik lortzen, hori 1966 urtetik aurrera hasi omen zen. Bera han gelditzeko libre izango balitz, beste edozein lan egiteko libre, geldituko zela pentsatzen du.

 

                              

                  Jose Manuel mendiko kanpinean                                                                                        Jose Manuel ugazabaren bilobarekin

Artzai Gaztaren Lehiaketa

Artzain Txakur Txapelketa


Copyright © 2014 LEGAZPIKO UDALA - Helbide elektroniko hau spam roboten kontra babestuta dago. JavaScript aktibatuta eduki behar duzu hau ikusteko.
Diseinua ACV MULTIMEDIA

UA-3468462-3